Aristanis est de orìgini romana. A sa fini de su I sèculu is rugas de sa citadi de Aristanis fiant stètias assentadas. In cussu tempus aiant fatu is pontis de su riu Palmas, a suta de Othoca (sa chi immoi est Santa Justa), e de su frùmini Tirsu, cun s’intentu de ponni in cuntatu is centrus antigus de Othoca e Tharros chi fiant, prima fenìcius, a pustis pùnicus e a pustis ancora romanus. Si podit nai cun seguresa ca sa ruga «a Tibulas Sulcis», passau su frùmini Tirsu cun unu ponti, atraessaiat su territòriu de Aristanis faci a Othoca. Custa ruga passaiat in sa prana de su Sinis, tra s’istàniu de Mistras e sa costa orientali de s’istàniu de Crabas. A casi tres mìglia a susu de Othoca, sa ruga atraessaiat su frùmini Tirsu cun unu ponti tzerriau «Ponti Mannu», assentau in edadi medioevali, candu fiant reis is sabàudus e sciarrocau faci a su 1870. Sa ruga, passau su ponti, superaiat unu frumineddu de su Tirsu in ui immoi s’atòbiant via Satta-via Sardegna e sa ruga de Pontixeddu, a susu de unu ponti prus piticu tzerriau “Pontixeddu”, andendi faci a Othoca e passendi in su chi immoi est su centru stòricu de Aristanis. Is domus fiant ispratzinadas. A sa dereta de sa ruga romana ci fiant is domus de Torangius (a su mancus dae su I sèculu a pustis de Gesù Cristu) e cussas de sa ruga de is Giudeus (fortzis de su III/IV sèculu a pustis de Gesù Cristu po s’istrutura de caràteri termali).
A manca a s’istrada ci funt is domus de sa ruga de Santu Martinu cun unu campusantu chi esistiat a su mancus dae su I sèculu a pustis de Gesù Cristu, e su centru mannu de Santu Nicolò che esistiat giai in edadi pùnica, est a nai dae su V sèculu prima de Gesù Cristu, chi s’est isvilupau prus de totu in perìodu romanu e a pustis in su medioevu artu e bàsciu.
Mancai non ci siant documentus chi ddu provant, onniunu de custus istantziamentus, impari a is tancas, depiat tenni unu nòmini.
Sa tanca fiat cumposta dae cungiaus postus su prus a lori, mancai ci fessant fintzas colturas ispecializadas e partis in ui si pesaiant bacas e brebeis. De sa fasi repubblicana s’arregodat sa necròpoli de Santu Nicola, inveci po su perìodu imperiali is domus de Torangius, Cuccuru Santu Antoni, Aristanis, Santu Martinu, Santu Nicola e Santu Giuanni de Froris. In sa necròpoli romana, chi fiat in sa parti orientali prus bàscia, a canta a sa ruga “a Tibulas Sulcis”, si faiant is ritus de sa crematzioni e de s’interramentu. Candu in su 1858 fiat stètiu fatu su scavu in sa crèsia de Santu Nicola, est stètiu agatau unu baullu de màrmuri e est abarrau un’incueddu de su crobecu chi est arregotu in su Museu archeològicu de Casteddu. In totu s’àrea de su campusantu ant agatau materialis de is frunimentus de is mortus comenti ceràmicas, brunzus e imbìdriu; inveci su rètulu de màrmuri de sa liberta Nigella, chi oi est arregotu in su clàustru de su cunventu de Santu Martinu, est de un’àtera necròpoli de custa pròpria àrea. Est de is primus annus de s’edadi imperiali e fortzis fait riferimentu a unu iscrau liberau de sa gens Claudia, Quintus Plautius Elenchus, chi aiat dedicau su monumentu funeràriu a una liberta sua.
Sito istituzionale