In su pagu tempus de su marchesau de Aristanis (1410-1478) e in su prus longu perìodu ispagnolu (1479-1720) non si birit prus comenti a primu sa fortza e s’originalidadi chi teniat sa citadi giudicali in sa manera de fai domus, mancai cun is ispagnolus Aristanis fessit diventada Citadi Règia. Sa genti fiat sempri prus pagu siat po sa gherra che po is atacus de is morus e duncas in Aristanis, in manera particulari dae candu fiat stètia fata sa controriforma tridentina e a cumintzai dae sa fini de su cincuxentus, aiant fatu istruturas eclesiàsticas noas, su prus de is bortas atacadas a cunventus. In prus a is interventus fatus in sa catedrali, tra su cincu e su sexentus, arregodaus ca fiat arribau unu nùmeru mannu de religiosus chi si fiant sistemaus siat a intru de is murus de difesa siat in sa parti de foras e aiant fatu fai medas crèsias chi esistint ancora oi in citadi: is Domenicanus (ruga de Santu Domìnigu e Santu Martinu), is capucinus (Crèsia e cunventu de Maria Immaculada), is Gesuitas a intru (ruga de Santu Sadurru), is carmelitanus (ruga de su Cramu), is Scolopus cun sa crèsia de Santu Pissenti (Pratza de Citadi), is Minori Osservanti (Porta a Mari). In sa metadi de su 1500 aiant fatu sa prima crèsia de is brugus, cussa de Santu Srebestianu. In prus a is crèsias atacadas a is cunventus, depeus arregodai is crèsias, is capellas e is oratòrius fatus o assentaus in cussu perìodu po is cunfrarias e po is grèmius de Aristanis.
Po cantu atenit a is costrutzionis civilis, in custu perìodu fiat stètia fata sceti sa domu de Citadi, est a nai su palatzu de su Municìpiu, tra Pratza Municìpiu e Pratza Martini (s’ofìtziu tècnicu de oi), finiu in su 1563 candu fiat rei Filippo IV. De siguru medas palatzus de istrutura gòticu aragonesa fiant stètius fatus in su XVI-XVII sèculu in unus cantus partis de su centru ma sceti su Palatzu De Castro (ruga de Santu Frantziscu) e sa domu de Eleonora (via Parpaglia de oi) funt arribaus fintzas a immoi in bonu stadu.
Comenti si siat si podint agatai elementus de gustu gòticu aragonesu in unus cantus domus in sa Ruga de is cavalleris, in sa ruga de Corte de su Marchesu, in su Guturinu de Arcais, in sa ruga Dereta e in su Guturinu de sa Ruga Dereta. A su tempus de is sabàudus fiant stètias fatas pagu crèsias (Crèsia e cunventu de is capucinus, Crèsia de santa Caderina a canta a sa Turri de Santu Cristòforu, Crèsia noa e cunventu de Nostra Segnora de su Cramu) ma sa catedrali fiat stètia torrada a fai in stili barocu, rispetendi comenti si siat su stili medioevali, lassendi su campanili e ammanniendi su primu seminàriu arcivescovili. Su Marchesu d’Arcais a sa fini de su XVIII sèculu aiat ordinau a Viana (chi aiat fatu a nou su cumplessu carmelitanu de Aristanis, segundu su gustu Rococò) de ddi fai su palatzu.
Sigomenti Aristanis in su sèculu XVI aiat cummissionau a s’architetu Rocco Cappellino s’assetiu de is murus de difesa, e duncas fintzas sa costrutzioni de bastionis, fiat abarrada chentza dinari e nin mancu su rei ndi dd’aiat giau po fai is òperas noas. S’interventu prus mannu fatu in sa segunda metadi de su sèculu XVI est stètiu cussu de Portixedda: sa turri de Mariano II, a cuatru facis, fiat stètia posta in una turri prus manna de forma tunda.
Su scavu archeològicu at ammostau ca candu aiant fatu sa turri tunda, una parti de cussa de in antis fiat stètia sciusciada e is cantonis ddus aiant portaus po ndi pesai sa turri noa. Is materialis prus nous agataus, nos agiudant a cumprendi candu fiat stètia fata sa turri noa. Unu soddu reali de Alfonso d’Aragona (1416-1458), copas «a spirali aracio” de butegas de Montelupo (XVI sèculu) e grafitus de su matessi sèculu fatus in Aristanis, inditant ca sa turri noa est stètia fata in su sèculu XVI. Nos depeus arregodai ca sa turri tunda non ci fiat in sa mapa de Aristanis fata dae Rocco Capellino in su 1577 po progetu de assètiu de is murus de difesa de sa citadi. Custa turri si podit biri impari a un’àtera uguali in sa pintura prospètica de Aristanis chi est in sa Carta de sa Sardigna de Fabio Licinio de su matessi sèculu XVI. In is brugus no aiant fatu nudda de importanti foras de sa Crèsia de Sant’Efis in su 1793.