CITADI DE ARISTANIS | Situ istitutzionali

Situ istitutzionali de Su Comuni de Aristanis

Salta la barra di navigazione e vai ai contenuti

Pàgina principali > Sa citadi > Aristanis Giudicali

Aristanis Giudicali

Sa situatzioni de sa citadi fiat cambiada candu sa sedi de su Mussennori e de su giugi de Arborea ndi fiat stètia betia dae Tharros a Aristanis. Custu trasferimentu, comenti narat unu codixi manuscritu antigu consultau dau su stòricu GianFrancesco Fara faci a su 1580, parit chi siat stètiu fatu in su 1070.
Duncas in cuss’annu Aristanis aiat guadangiau su status de civitas mancai non scideus beni is carateris giurìdicus e urbanìsticus de custa prima fasi. Su trasferimentu a Aristanis de is autoridadis prus mannas de sa crèsia e de su stadu de su Giudicau de Arborea aiant portau cunseghèntzias a su pianu urbanìsticu: sa crèsia de Santa Maria e de Santu Micheli fiant diventadas sa sedi de su Mussennori, sa crèsia fiat diventada Catedrali, fiant nàscius s’obispau e totus is àteras struturas po su ministèriu obispali.In is àreas a làcanas, in su XII sèculu, si funt aciuntas is crèsias de su Spìritu Santu e de Santu Sadurru, sa Crèsia de Santu Màuru e fortzis sa crèsia de Sant’Antoni cun s’ospidali, mancai si ndi sciri scedas sceti dae su 1335.

In ui fiat su palatzu giudicali candu dd’aiant fata capitali de Arborea, non si sciri de siguru. Inveci scideus cun seguresa ca in Aristanis ci fiat unu palatzu giudicali, ma sceti dae su 1263, candu si faeddaiat de su “palatium iudicis Arboreae” in sa cronaca de s’arribu a Aristanis de su Mussennori de Pisa Federico Visconti. Non scideus inveci in ui fiat custu palatzu fintzas a su 1335, candu dae su testamentu de su “giugi” Ugone II si cumprendit ca su palatzu règiu fiat in sa pratza de sa Majoria, sa Pratza Manno de immoi.

Impari a is domus amministrativas e civilis de su Giudicau, e a is domus de su mussennori, fiat importanti po s’assètiu urbanìsticu de sa citadi de su XII sèculu fintzas su portus de is mercantis genovesus. Su portus, est a nai s’istrutura cummerciali de Genova chi fiat a intru de sa citadi, fatu po voluntadi de su “giugi” Pietro I in su 1188, chi est oi in sa ruga de Corte de su Marchesu, fiat un’ispètzia de collegamentu tra sa parti amministrativa e cussa eclesiàstica.
In su portus ci fiant centu butegas chi assiguraiant sa crèscida econòmica e sociali de sa citadi; difatis su nòmini portus at a essi usau a pustis puru po definiri sa citadi a intru de is murus de difesa chi fiant istaus fatus dae Mariano II tra su 1290 e su 1293.

In su XIII sèculu sa parti eclesiàstica fiat stètia arrichia dae su cunventu, dae sa crèsia gòtica de Santu Frantziscu e dae s’assètiu in stili gòticu de sa crèsia de Santu Antoni.
Cust’aspetu nou de sa capitali giudicali ddi fiat stètiu giau dae su giugi Mariano II chi fiat de educatzioni toscana.
Custu soberanu aiat fatu fai cosas meda tra su 1290 e su 1293, siat in sa citadi che in totu su territòriu giudicali. Ndi funt esèmpius su casteddu de Monforte de sa Nurra, s’importanti casteddu de Monreale, sa catedrali de Dolianova cun unu stili uguali a cussu de sa fini de su duxentus, Santu Pedru de Zuri, is murus de difesa e su casteddu de Aristanis.
Totus is murus de difesa de su centru de Aristanis funt stètius fatus tra su 1290 e su 1293: comenti prova ci funt dus iscritzionis, una in sa Turri de Santu Cristòforu e una in sa Turri de Santu Filipu. Non scideus su nòmini de s’architetu chi, a intru de is murus de difesa, aiat detzìdiu de lassai una parti manna chentza domus, a bàsciu de is domus de orìgini mediovali, tra sa pratza de sa Majoria e sa crèsia de Santu Sadurru: in cussus spratzus ci depiant fai su mercau e is crèsias.
Is murus de difesa fiant longus 2,007 km in una superfìcie a forma de trapètziu de 32 ètarus. Is Turris fiant bintotu; cussas de Santu Filipu e de Santu Cristòforu (s’ùnica abarrada) fiant ugualis.
Sa Turri de Santu Cristòforu, in ui c’est s’iscritzioni de Mariano II de su 1290, depiat essi sa turri campanària de sa capitali giudicali, mancai sa campana de immoi siat de su 1430, est a nai de su perìodu de su marchesau de Aristanis fatu a pustis de sa fini de su Giudicau de Arborea, in su 1410.
Is àteras portas de sa citadi fiant Porta Mari, atacada a sa turri de Santu Filipu, sa Porta ocidentali, tzerriada fortzis de Santu Antoni, e Portixedda.
Su palatzu giudicali, chi s’isvilupaiat faci a nord, fiat protègiu dae unu cumplessu fortificau, formendi sa parti ocidentali de sa Pratza de sa Majoria, sa chi est immoi Pratza Manno.
De sicuru, custu palatzu puru faiat parti de su primu progetu de Mariano II mancai is documentus stòricus, comenti naraiat fintzas Mele, provint ca is traballus fiant stètius finius sceti in su cuartu o in su cuintu decènniu de su XVI sèculu.
Immoi in Aristanis est abarrau pagu de custus murus de difesa chi si podint biri a canta de su Seminàriu Arcivescovili e de su cunventu de Santu Frantziscu, in via Cagliari e in is giardinus a canta de via Diego Contini. In sa Porta si podit biri in totu sa mannaria sua sa turri de Santu Cristòforu, tzerriada fintzas Porta Manna, chi est s’intrada pricipali de sa citadi po chie benit dae nord.
Sa ruga de Santu Srebestianu, chi oi est tzerriada via Mazzini, est stètia fata tra sa segunda metadi de su sèculu XVIII e sa prima metadi de su sèculu a pustis, in sa chi fiat sa parti nordorientali de is murus medioevalis, in mesu a is butegas de is maistus e a is domus chi fiant atacadas a is murus de difesa.
Arrastus de is murus si podint biri fintzas tra sa ruga de s’Erba de cani e sa Ruga Noa, po su prus in sa propriedadi Loy, tra via Ichnusa (comenti est tzerriada immoi) e sa ruga de s’erba de cani.
In Pratza Manno dae su 1907 non ci funt prus is testimoniàntzias de sa parti meridionali de is murus de difesa, est a nai sa turri de Santu Filipu, chi fiat s’intrada de a segus po su casteddu, e sa Porta a Mari, s’essida de sa citadi po Santa Justa.
Fortzis a intru de is murus de difesa is rugas, is domus, is butegas e unus cantus edifìcius pùblicus, comenti is bagnus, fiant ugualis a cussus de su centru stòricu de oi. Ispagnolus e sabàudus aiant postu manu a s’ edilìtzia, e a is crèsias in manera particulari, e aiant torrau a usai edifìcius giai fatus mancai nd’aiant fatu un usu diferenti dae cussu eclesiàsticu.
Fadendi su cunfrontu cun is citadis de edadi medioevali, in edadi giudicali si podit agatai una pretzidura de su centru in cuatru brugus divìdius dae is rugas chi andaiant dae Porta Ponti a Porta a Mari e dae sa Porta de Sant’Antoni a Portixedda:

  • BRUGU DE PORTA A MARI (su brugu de Santu Antoni o de Santu Frantziscu).
  • BRUGU DE PORTA PONTI
  • BRUGU DE SANTA CRARA
  • BRUGU DE SANTU SADURRU (su brugu de Sa Ruga noa, de Ungroni de Bàngiu, de Presoni).

Est possìbili chi, comenti narat sa stòrica Pinucia Simbula, sa pretzidura in cuatru brugus dipendiat dae s’amministratzioni cìvica cun unu podestà e una assemblea cìvica de doxi cunsilleris, tres po brugu; sa sedi non si connosci ma fortzis fiat in su bròciu de sa Pratza de sa Majoria, a faci a su Palatzu Giudicali.
Su Cunsillu majori de sa citadi fiat a parti, teniat a su mancus 100 cunsilleris e de sòlitu si riuniat in su refetòriu de is conventualis.
“Su Portu”, o Citadi murada, fiat diferenti dae “su Brugu”: su primu fiat sa sedi de su poderi religiosu, civili econòmicu e mercantili, su segundu cussu de is grupus socialis chentza importàntzia, de is massàjus e maistus piticus.
Is documentus chi andant dae su cuatruxentus a s’otuxentus ammostant ca su Brugu fiat pretziu in cincu partis:

  • BRUGU DE IS CARAHIONIS ( o de Pontixeddu) [Via Tharros-Via Tirso de immoi].
  • BRUGU DE IS CRONGIOAXUS [Via Mazzini, Vico Mazzini, Via Figoli de immoi].
  • BRUGU DE SA MADDALENA (o de su Putzu de su Castellanu) [Via Ricovero de immoi e is rugas a canta].
  • BRUGU (suburbiolum Noni) [su brugu prus importanti: dae via Vittorio Veneto a Sant' Efis e a via Solferino de immoi]
  • BRUGU DE SANTU LAZARU [Via Arborea, Via Aristana, Via Palmas de immoi, faci a sa crèsia antiga e su Lazaretu de Santu Làzaru, in ui immoi c’est su mercau de su Sacru Coru].

Prus a in antis de sa citadi, pretzida in Portu e Brugu, in sa parti ocidentali, giai dae su Medioevu ci fiant cunventus e crèsias cun terrisceddas atacadas: Santu Martinu, chi fiat una crèsia benedetina, Santu Pedru de Claro (in su Campusantu de Santu Pedru), Santu Nicola (custa puru benedetina de is Cassinesus) e Santu Giuanni de Venis, connota dae su 1301, giada in edadi ispagnola a su Grèmiu de is Massàjus (connota oi comenti Santu Giuanni de froris o de foras)

Argomentus

Su Comuni de Aristanis
Piazza E. d'Arborea, 44
09170 Oristano

Tel. 0783 7911
Fax 0783 791229
P.IVA: 00052090958
info@comune.oristano.it